Volgzaamheid of zelfdenkzaamheid; aan u de keuze
Van willige slaaf naar zelfdenkende persoonlijkheid

In deze roerige economische tijden is het logisch om stil te staan bij de vraag hoe heeft het allemaal zover kunnen komen en hoe kunnen we sturen naar een betere toekomst.

Ik denk dat een van de grote oorzaken is dat we volgzaam zijn geweest ten aanzien van de geldende openbare mening. Dat komt waarschijnlijk voort uit het feit dat de mens evolutionairderwijs een sociaal dier is, dat wil zeggen, geneigd is te leven in groepen. Waarschijnlijk bood de groep overlevingse voordelen. Zaken als gemeenschappelijke bescherming en werkverdeling konden de kansen van de groep als geheel vergroten. En daarom was het belangrijk om een zekere volgzaamheid te ontwikkelen zodat niet iedereen zijn eigen gang ging, maar dat men de groep of groepsleiding volgde.

Maar zoals een groot voetballer eens zei: ieder voordeel heb een nadeel. Want als de leiding de groep verkeerd leidt (uit onwetendheid danwel zelfzucht), dan heb je een probleem. En verkeerd leiden in dit geval benoem ik als het niet kiezen voor het geluk en welzijn van de groep.

Het mooie van volgzaamheid is natuurlijk dat het een zeker vertrouwen in zich heeft, en vertrouwen is iets moois en onschuldigs. Maar tegelijkertijd is volgzaamheid ook een vorm van luiheid. Het is wel heel makkelijk om te vertrouwen in andermans voorschriften want dan hoef je zelf niet na te denken of verantwoordelijkheid te nemen. Want nadenken is ook werken.

Natuurlijk zijn er leiders die zowel goedwillend als zelfdenkzaam zijn, en een grote voordeel voor een land bieden. Maar ook leiders zijn soms volgers van een plaatselijk geldende mening, en kunnen soms te makkelijk meningen overnemen zonder deze te toetsen en doordenken. Dergelijke goedwillende leiders zijn niet echt zelfdenkzaam maar propageren toch bepaalde levensvisies.

Tenslotte, het foute type leiders waar we ons voor moeten bergen zijn meer kwaadaardig en hebben het menselijke vertrouwen misbruikt om hun eigen, zelfzuchtige doelen te bereiken, in plaats van het groepsgeluk. Dergelijke kwade leiders hebben allerlei manipulatieve trucs ontwikkeld om groepen in een bepaalde richting te geleiden (zeg maar misleiden).

Algemenerwijs betekent iemand manipuleren of misleiden het uitdragen van voordelen van een bepaalde handeling, terwijl het je eigenlijk is te doen om je eigen voordelen. De eigen voordelen worden dan niet genoemd oftewel zijn verborgen en verhuld. Vandaar dat het onthullen van iemands belangen zeer nuttig is om te beoordelen of de persoon manipuleert of niet. Als je erop gaat letten dat kun je ontdekken dat manipulatie of misleiding zeer veel voorkomt, in alle lagen en geledingen. En als je eerlijk bent, dan merk je dat je het zelf ook wel eens doet! Als je echter je achterliggende doelen benoemt dan is het geen manipulatie meer, dus dat is een goede manier om je eigen manipulatie te voorkomen danwel te corrigeren. Ik denk dat het alleen mag in noodgevallen of levensbedreigende situaties.

Vaak zijn de (door de misleider) aangedragen voordelen van gevoelmatige aard. Als jij dit of dat doet dan krijg je een lekker gevoel. Men aanspreekt bijvoorbeeld een bepaalde emotie zoals trots. Trots is een veelgebruikt middel ter manipulatie. Hij of zij is trots om iets bereikt te hebben of om te horen bij een bepaalde groep. Men zegt bijv: 'Ik weet het is niet leuk, maar je doet het voor je vaderland!'. Trots is denk ik prima en duidt op zelfwaardering, maar laat het niet gebruiken om je te manipuleren.

In de commercie is manipulatie veelvoorkomend om het produkt aan de man of vrouw te krijgen. De ondernemer vraagt zich af: hoe maak ik mensen aanhangzaam een volgzaam ten aanzien van mijn produkt of dienst? Welke methoden van vervolgzaming kan de ondernemer gebruiken? Zaken zoals 'mode' zijn een truc om mensen nieuwe dingen te laten kopen terwijl de oude nog in goede staat zijn. Het creeren van een hype is een manier om massas in beweging te krijgen, bijvoorbeeld voor een nieuwe elektronisch hebbeding. En de massa, wij dus, snakken blijkbaar naar de goedkeuring van onze naasten of willen niks missen. Idolisering is een truc om mensen aanhangzaam te maken naar een menselijke hype, bijvoorbeeld een artiest of politicus. We hoeven maar te kijken naar programma's als idols en dergelijken om te zien hoe met name jongeren worden geherd om te klappen en te juichen om de hype te versterken en verbreiden, en zodoende de kassa's te laten rinkelen. En als je niet volgt in de manipulatie wordt je soms afgeschilderd als suf of een einzelgaenger! Voor straf ben je dan niet hip maar suf, of je wordt afgeschilderd als iemand die overal tegen is (ook daarom is het belangrijk om uit te zoeken waar je vooor bent).

Een gevorderde vorm van misleiding is om een bepaalde levensvisie te overplanten, zodanig dat de persoon meer willig is om jou doelen te dienen, danwel om zijn eigen (benarde) toestand te aanvaarden. Aangezien veel mensen volgzaam zijn, overnemen ze de levensvisie van hun omgeving, zonder na te denken of deze hun eigen belangen dient danwel de belangen van hun groep. Als de levensvisie bepaalde zelfversterkende cirkelredeneringen bevat, dan is het moeillijk om er uit te komen, als men dit al zou willen.

De misleiding kan heel diep zitten, zelfs in begrippen die op zichzelf neutraal lijken, zoals bijvoorbeeld het begrip 'eigendom'. In het begrip eigendom zit een een hele levensvisie opgerold, namelijk dat een mens het recht heeft om te heersen over bepaalde zaken onder uitsluiting van andere mensen. Voor 'hetzelfde geld' zou een ander begrip gangbaar kunnen zijn geworden zoals bijvoorbeeld 'aandeel-recht' of 'levens-onderhoudsrecht'. Waarom zijn niet dergelijke begrippen gangbaar geworden?

Kwaadwillenden kunnen ook bepaalde zaken propageren als nastrevenswaardig. Men kan bijv. het verschijnsel dominantie of overheersing uitdragen als een nastrevenswaardige houding en activiteit. Voor de nazis was (over)heersen een belangrijk uitgangspunt en nagenoeg iedereen erkent wel dat ze het bij het verkeerde eind hadden. Maar vreemderwijs wordt overheersing in andere contexten wel gedoogd danwel toegejuichd. Zo wordt in de economie, in het bijzondere het vrijmarktelijke model economische overheersing vaak positief beoordeeld. Als de aanbieder markten verovert wordt hij als succesvol zakenman gezien. Dat het eventueel ten koste gaat van een plaatselijke economie, cultuur en/of milieu, met als gevolg werkloosheid, armoede en milieu-aantasting wordt even over het hoofd gezien. Als je gelooft in onbegrensde ophoping van eigendom en overheersing als nastrevenswaardige uitgangspunten dan kom je natuurlijk gauw in een roofzame geesteshouding. Maar dergelijke begrippen zijn natuurlijk heel bruikbare rechtvaardigingen voor degenen die veel willen bezitten en overheersen. Laat het toevallig zo zijn dat diegenen die willen overheersen tevens weinig wroeging hebben om mensen te misleiden. En zo is de cirkel van overheersing weer rondgemaakt.

Hoe kan men ontsnappen uit deze situatie van volgzaamheid ten aanzien van geldende zienswijzen? Door zelf na te denken en je stem te laten horen. Zelfdenkzaamheid daar begint het mee. Kies een regenachtige zondagmiddag en werk aan je eigen waarden, theorien, en vandaar uit meningen en levensvisies. Overdenk waarden zoals eigenbelang, groepsbelang en algemeenbelang, maar ook bijvoorbeeld geluk, liefde en samenhorigheid. Overdenk, ontwikkel en toets theorien rondom economie, recht, psychologie, sociale relaties enzovoort. Smeedt op basis van deze waarden en theorieen je eigen levenskijk en maatschappijmodellen. Voorts is discussie een belangrijke manier om je kijk te toetsen aan die van anderen en kun je wellicht gezamenlijk je visie uitbouwen. Als je leeft vanuit je eigen, levende, voortschrijdende kijk dan ben je geen slaaf meer van overheersers, in ieder geval niet in de geest.